Ik word gebeld door een medewerker van een organisatie waarvoor ik regelmatig interculturele communicatie trainingen verzorg. Ze zit met de prangende vraag of er verschil is tussen mensen met een migranten achtergrond bij het beleven van incidenten en ongelukken. Want daar moet ze namelijk een protocol voor schrijven van school. Ze doet de opleiding Sociaal Juridische dienstverlening. Ze zit een beetje met haar handen in het haar. Haar collega’s konden met weinig voorbeelden komen en ze moest toch wat. Gelukkig kwam ze mijn interculturele communicatie training tegen dus er zouden (gelukkig voor haar opdracht) toch echt wel verschillen moeten zijn. Ik hoorde dat ze aan de andere kant van de lijn klaar zat met pen en papier in de aanslag.

protocol checklistIk heb deze vraag eerder gehad van een studente en het verbaast mij dat dit soort opdrachten vanuit een school worden gegeven. Het is een bijzondere benadering van migrantengroepen: eens kijken wat voor gekke dingen die nou weer hebben en laten we er regels voor maken hoe ermee om te gaan. Die oplossing (een protocol) is dan ook weer typisch Nederlands. Natuurlijk is het goed dat er aandacht is voor mensen met een migranten achtergrond. Maar dat de oplossing dan in een protocol moet worden gevonden dat betwijfel ik.

Het zit hem al in de term mensen met een migranten achtergrond. Daar vallen zoveel verschillende migratie groepen onder van de laatste 60 jaar: Indonesiërs, Surinamers, Antillianen, vluchtelingen, de voormalige Turkse en Marokkaanse gastarbeiders- hun kinderen en ook weer hun kinderen. Daarnaast zijn er immigranten van de nieuwe EU landen: Polen, Bulgarije, Roemenië. Deze groepen hebben allemaal zeer uiteenlopende culturele achtergronden. Behalve dat zij nieuw zijn in Nederland (of ooit nieuw waren) zijn er onderling meer verschillen dan overeenkomsten.

De vluchtelingen groep alleen al bestaat uit mensen uit Eritrea, Syrië, Afghanistan – geen mensen die je allemaal over de zelfde kam scheert. Ze komen van verschillende continenten in de wereld en soms ook religie (Eritrea is gemengd christelijk en islamitisch).  Binnen elke cultuur zijn er subculturen op basis van opleiding  (hoog, midden of laag opgeleid), stroming van de religie (sunni, shiiten) regio’s, stadsmensen en dorpelingen, creatievelingen en literaire groepen, mensen die houden van voetbal en zij die houden van cricket of hockey. Ook op basis van leeftijdsgroep of burgerlijke staat kan je onderscheid maken.

hokjesmanOok in Nederland kun je allerlei subculturen vinden. Ik ben echt fan van het programma van de Hokjesman die deze subculturen (de Studenten, de Doven, de Professoren, de Socialisten) onderzoekt alsof het muizen in een laboratorium zijn. Heel informatief, grappig en enigszins over-the-top. Je kunt alle afleveringen nog bekijken op de vpro pagina: https://www.vpro.nl/programmas/de-hokjesman.html

Maxima heeft natuurlijk altijd gelijk gehad: de Nederlander bestaat niet- we lijken op bepaalde opzichten op elkaar maar zijn ook ieder uniek. En voor de migrant met niet-westerse achtergrond geldt hetzelfde. Het doet me denken aan de uitspraak:

“ Ik ben zoals iedereen, ik ben  zoals een aantal mensen, ik ben uniek”.  Alle drie de uitspraken zijn waar:

In menselijke aard zijn we, waar ook ter wereld hetzelfde. We hebben menselijke behoeften: veiligheid, warmte, liefde en respect, vriendschap en ontwikkeling. Mensen voelen dezelfde emoties: verdriet, blijdschap, boosheid, angst.

Door wat we leren van onze omgeving geven we op een bepaalde manier vorm en prioriteit aan deze behoeften. We leren wat normaal is en niet normaal in eten, omgangsvormen, relaties. Welke rol familie speelt, het omgaan met mensen buiten de eigen bekende groep. Wat goed is en wat fout. Hoeveel emotie je toont, hoe we omgaan met ingrijpende gebeurtenissen.

Zijn er dan toch culturele verschillen? Ja die zijn er. Er zijn vele wetenschappelijke boeken over geschreven. Een van de bekendste boeken is die van Professor Hofstede “ Culture; software of the mind” die culturen vergelijkt op basis van 6 dimensies. Gelukkig voor de studente die ik aan de lijn had. Maar daar zou ik geen protocol op schrijven.  Want, en dat is de 3e uitspraak: we zijn ook allemaal uniek. Met onze eigen persoonlijkheid pikken we bepaalde dingen op uit onze omgeving, en andere niet. We zijn niet alleen onze cultuur en dat wat we van de vorige generatie meekrijgen. En de valkuil van protocollen is het contact kwijtraken met de unieke mens die voor je staat.

Ik heb de studente aangeraden om vooral in haar opdracht te verwerken dat het meer zin heeft om tijd te nemen om te onderzoeken wat de ander (die te maken heeft met een ingrijpend incident, een ongeluk of geweldsdelict) nodig heeft om het gevoel van veiligheid terug te krijgen. Vertrouwen opbouwen en geven, vragen stellen, geruststellen, het benoemen van de menselijke emotie bij de ander (verdriet, onmacht, boosheid)- dit zijn de communicatie vaardigheden die je nodig hebt naast een open houding naar de ander toe. Het is zoeken naar echt contact, niet het kennen van gewoonten en gebruiken. Want als je vertrouwen hebt opgebouwd, mag je namelijk alles vragen en zeggen.

Als er vertrouwen is dan mag je vragen “hoe wordt hier binnen de gemeenschap tegenaan gekeken? Of: “wat zegt je geloof hierover?” En zal de ander ook datgene vertellen wat je nodig hebt om te weten om te kunnen helpen. Dit is waar de training interculturele communicatie om gaat: oefenen de gemeenschappelijkheid te zien, het vertrouwen op te bouwen en vervolgens te kunnen praten over de verschillen. In je interculturele werkomgeving heb je hier meer aan dan aan een lijstje met gewoonten of gebruiken.

Mondiaal verzorgt interculturele communicatie training en coaching voor op de werkvloer. Interesse? Neem vrijblijvend contact op: gkeukens@mondiaaltraining.nl of bel: 06-43184343.